ΟΜΙΛΙΑ ΠΕΡΙ ΝΗΣΤΕΙΑΣ

 Ε.Ι.Π.Α.Σ.

                             ΟΜΙΛΙΑ ΠΕΡΙ  ΝΗΣΤΕΙΑΣ

              Αν η νηστεία δεν είναι τίποτα, όπως υποστηρίζουν αρκετοί, τότε γιατί να νηστέψει ο Χριστός 40 μέρες και 40 νύχτες στην έρημο; Ο Χριστός δεν είχε ανάγκη να νηστέψει, αλλά έδωσε παράδειγμα σε εμάς, ότι και εμείς πρέπει να νηστεύουμε και ότι ο δρόμος για τον Παράδεισο περνάει από την νηστεία, κάτι που δεν εφάρμοσαν οι Πρωτόπλαστοι. Η εντολή που έδωσε ο Θεός στους Πρωτόπλαστους, να μη φάνε από τον απαγορευμένο καρπό, είναι εντολή νηστείας. Γι' αυτό, άνθρωπε, δεν μπορείς να σωθείς, εάν δεν νηστεύεις.

Ο θεσμός της νηστείας, και μάλιστα για συγκεκριμένες ημέρες του χρόνου, είχε οριστεί ήδη στην

Παλαιά Διαθήκη. Από πολύ νωρίς η Εκκλησία, ακολουθώντας την παράδοση των προφητών, συνέχισε τον ιερό αυτό θεσμό. Όχι μόνο νήστευαν οι Απόστολοι, αλλά θέσπισαν και τις εβδομαδιαίες νηστείες της Τετάρτης και Παρασκευής (βλ. «Διδαχή των Αποστόλων» κείμενο του 60-100 μ.Χ.). Αρχαία, επίσης, είναι και η νηστεία της Μ. Τεσσαρακοστής. Διαμορφώθηκε με βάση τις τεσσαρακονθήμερες νηστείες των Προφητών Μωυσέως και Ηλιού, αλλά και του Ίδιου του Χριστού. Διά νηστείας οι Προφήτες αξιώθηκαν να δουν τον Ίδιο τον Θεό στο Όρος Σινά/Χωρήβ, ενώ ο Κύριος μετά από το Βάπτισμά Του οδηγήθηκε στην έρημο από το Πνεύμα το Άγιο, για να νηστέψει σαράντα ημέρες.

Η Εκκλησία, επομένως, δεν πρωτοτύπησε σε ό,τι αφορά στη νηστεία, αλλά ακολούθησε με ακρίβεια το παράδειγμα του Ίδιου του Ιδρυτού της. Ο Χριστός, όχι μόνο νήστεψε, αλλά άφησε και σαφείς οδηγίες στους μαθητές Του περί της νηστείας (βλ. Ματθ. στ'. 16-18). Σε μία πολύ σημαντική αναφορά Του, ο Κύριός μας εξηγεί και έναν από τους κύριους στόχους της νηστείας μας. Αφού οι μαθητές απέτυχαν να θεραπεύσουν τον σεληνιαζόμενο, ερωτούν γιατί δεν μπόρεσαν να εκβάλουν το δαιμόνιό του, για να τους απαντήσει ο Χριστός: «τοῦτο τό γένος ἐν οὐδενί δύναται ἐξελθεῖν εἰ μή ἐν προσευχῇ καί νηστείᾳ» (Μάρκ. θ', 29).

Ο Ίδιος ο Χριστός με τη νηστεία Του στην έρημο μάς δείχνει έμπρακτα την ερμηνεία του στίχου αυτού. Στην έρημο ήρθε αντιμέτωπος με τον ίδιο τον διάβολο, ο οποίος προσπάθησε να Τον νικήσει, όμως ο Χριστός νηστεύοντας συνέτριψε τις επιθέσεις του, αφού «οὐκ ἐπ' ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ἄνθρωπος» (Ματθ. δ', 4). Ένας από τους κύριους σκοπούς της νηστείας είναι η καθαίρεση των δαιμονικών δυνάμεων. Σύμφωνα με την Πατερική Παράδοση, οι δαίμονες ουσιαστικά ταυτίζονται με τους εμπαθείς λογισμούς. Η δε νηστεία αποτελεί τη θεραπεία αυτών των λογισμών και επομένως την καθαίρεση των δαιμόνων. Ο άνθρωπος μετά από την πτώση βρέθηκε απογυμνωμένος από τη Θεία Χάρη. Οι δαίμονες, βρίσκοντας τον άνθρωπο σε αυτή την άθλια κατάσταση, τον εγκλωβίζουν ακόμη πιο πολύ στην αμαρτία με τους εμπαθείς λογισμούς. Τον ξεγελούν, ώστε, ενώ πράττει την αμαρτία και απομακρύνεται περισσότερο από τον Θεό, εκείνος να νομίζει πως πράττει το αγαθό.

Η νηστεία βοηθά να νικήσουμε τα πάθη μας, διότι, κατ' αρχήν, καλλιεργεί την ταπείνωση. Αποκόπτουμε τις ηδονές, αρνούμαστε την τρυφή (το να ζει κάποιος πλούσια, με μεγάλη μαλθακότητα, πολυτέλεια και άνεση) και καθετί το περιττό για τη συντήρηση της ζωής. Η τρυφή όχι μόνο δεν συμβάλλει στην πνευματική ζωή, αλλά είναι και επιζήμια, αφού εκτρέφει τον εγωισμό μας. Ο ιερός Χρυσόστομος λέγει πως ακόμη και η τρυφή του Παραδείσου φάνηκε «επιζήμια» για τους πνευματικά άπειρους Πρωτόπλαστους. Εκείνοι, ευρισκόμενοι μέσα στην τρυφή ναυάγησαν πνευματικά, ενώ οι Άγιοι μέσα από τις νηστείες και τις στερήσεις επανέκτησαν την κοινωνία τους με τον Θεό. Μας βοηθά επίσης η νηστεία στην ταπείνωση, διότι με αυτή κάνουμε υπακοή στην Εκκλησία και όχι στη δική μας θέληση. Κάνουμε εκκοπή του δικού μας θελήματος, ταυτίζουμε το δικό μας θέλημα με το θέλημα της Εκκλησίας, ώστε να μην είναι οδηγός στη ζωή μας ο ναρκισσισμός μας, αλλά η βούληση του Αγίου Πνεύματος.

Η ταπείνωση είναι η βάση της Μ. Τεσσαρακοστής, αλλά και όλου του πνευματικού αγώνα μας. Γι' αυτό και τονίζεται ήδη από την αρχή του Τριωδίου με την παραβολή του Τελώνου και Φαρισαίου, ως προπαρασκευή στη νηστεία. Όλα τα πάθη και οι αμαρτίες πηγάζουν από τον εγωισμό του ανθρώπου, αυτή ουσιαστικά ήταν η πρώτη αμαρτία, και, κατ' επέκταση, πηγή όλων των υπολοίπων αμαρτιών. Οι Πρωτόπλαστοι εξεβλήθησαν εκ του Παραδείσου, διότι δεν νήστεψαν – παρήκουσαν στην εντολή του Θεού. Προέκριναν το δικό τους θέλημα, αντί το θέλημά Του, έχασαν τον Παράδεισο όχι λόγω της τροφής, αλλά διότι δεν νήστεψαν από τον εγωισμό τους. Εμείς νηστεύουμε από την τροφή, για να ταπεινωθούμε και να αναιρέσουμε έτσι τα αποτελέσματα της παρακοής τους (Μ. Βασίλειος).

Η νηστεία καθαίρει τις δαιμονικές δυνάμεις και με έναν άλλο τρόπο. Μας βοηθά να «αποκοπούμε» από τα υλικά αγαθά. Η ύλη είναι ιερή, δημιούργημα και δώρο της αγάπης του Θεού. Επομένως οι τροφές, το ποτό, τα χρήματα κ.τ.λ. δεν είναι ασφαλώς απόβλητα. Πρόβλημα δημιουργείται μόνο από την εσφαλμένη χρήση τους, όταν με τη λανθασμένη αξιολόγησή τους «καταλαμβάνουν» τη θέση που θα έπρεπε να έχει στην ψυχή μας ο Θεός. Όταν, εξαιτίας των παθών μας, η ύλη γίνεται αιτία να λησμονήσουμε τον Θεό και να αποδημήσουμε «εἰς χώραν μακράν». Η νηστεία αποκόπτοντάς μας από την ύλη, δημιουργεί τις κατάλληλες προϋποθέσεις για μετάνοια και την επιστροφή μας στην «Πατρική οικία». Και τούτο, διότι με την απομάκρυνσή μας από τα υλικά αγαθά, διευκολύνεται η επιστροφή και η συγκέντρωση του νου μας πίσω στον Θεό, συντρίβοντας έτσι και τις αντικείμενες δυνάμεις. Γι' αυτό και ο Μ. Βασίλειος γράφει πως «μετάνοια χωρίς νηστείας αργή».

Οι Πατέρες τονίζουν πως η αληθινή νηστεία δεν είναι μόνο η αποχή από την ύλη, αλλά και η νηστεία της κακίας: «Νηστεύοντες ἀδελφοί σωματικῶς, νηστεύσωμεν καί πνευματικῶς, λύσωμεν πάντα σύνδεσμον ἀδικίας» (ύμνος Τριωδίου). Ποιο το όφελος εξάλλου εάν δεν τρώμε πουλιά και ψάρια, αλλά δαγκώνουμε τους αδελφούς μας; (Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος). Η σωματική νηστεία δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά μόνο μέσο για την καλλιέργεια των αρετών και την εκρίζωση των παθών. Γι' αυτό, αν θα είναι ειλικρινής η νηστεία μας, πρέπει να συνοδεύεται και από έργα άξια της μετανοίας, έργα πίστεως, έργα αγάπης. Αυτός είναι και ο λόγος που πριν από την έναρξη της νηστείας ακούσαμε τη διήγηση της τελικής Κρίσεως (Ματθ. κε' 31-46). Εκεί ο Κύριός μας είπε πως, αν δεν δείξουμε αγάπη και έλεος στους πάσχοντες αδελφούς μας, τότε είναι μάταιες οι νηστείες και οι εγκράτειές μας, αφού περιφρονήσαμε τις ζωντανές εικόνες Του, τους αδελφούς μας. Μιμηθήκαμε τη σωματική νηστεία Του, ένα μικρό μέρος της ζωής Του, αλλά δεν μιμηθήκαμε τον κύριο σκοπό όλης της επίγειας ζωής Του, το έλεος που έδειξε στην πάσχουσα φύση μας.

Κλείνοντας, ας επιστρέψουμε στα δεσποτικά λόγια: «τοῦτο τό γένος ἐν οὐδενί δύναται ἐξελθεῖν εἰ μη ἐν προσευχῇ και νηστείᾳ». Εκτός από τη σωματική άσκηση, την αποχή μας από την πονηρία και την εξάσκηση της αγάπης, η νηστεία μας, για να τελεσφορήσει, πρέπει να συνοδεύεται και από την προσευχή. Η προσευχή είναι «αδελφή» και «σύμμαχος προς βοήθειαν» της νηστείας, αφού, κατά τον Χρυσόστομο, «κἄν θάνατος ᾖ κἄν πειρασμός, ἤ ἕτερόν τι τῶν κακῶν, εὐχῇ καί νηστείᾳ διαλύεται».

Σύμφωνα με τους Πατέρες της Εκκλησίας, η αληθινή Νηστεία έχει δύο βασικές πτυχές, η μία ταυτίζεται με τη σωματική εγκράτεια, την αποχή από τις τροφές. Ο δεύτερος άξονας της νηστείας κινείται σε εσωτερικό επίπεδο και ταυτίζεται με την εγκράτεια κατά των παθών, τη νίκη κατά της αμαρτίας. Η δεύτερη αυτή πτυχή είναι και η βασικότερη.

                                     Πώς νηστεύουμε;

Νηστεία, σύμφωνα με την Αγία Γραφή, δεν είναι η πλήρης αποχή από κάθε τροφή, αλλά η αποφυγή ορισμένων τροφών με βάση ειδικές διατάξεις, που καθορίζουν πότε τρώμε και πότε νηστεύουμε. Πότε τρώμε εις δόξαν Θεού και πότε νηστεύουμε εις δόξαν Θεού.

Στα βιβλία της Εκκλησίας μας γίνεται λόγος για:

* ξηροφαγία (τρώμε φυτικές ουσίες ωμές, χωρίς λάδι).

* νηστεία (τρώμε φαγητό νερόβραστο από φυτικές ουσίες, χωρίς λάδι).

* κατάλυση οίνου και ελαίου (τρώμε λάδι και μπορούμε να πιούμε κρασί) 

* κατάλυση ιχθύος (τρώμε φυτικές ουσίες, φαγητό παρασκευασμένο με φυτικά έλαια και ψάρια).

* κατάλυση σε αυγά και γάλα και όλα τα προϊόντα τους.

* κατάλυση «εις πάντα» (τρώμε κάθε είδους φυτική και ζωική τροφή, ακόμη και κρέας).

Με την νηστεία ο άνθρωπος παραιτείται κάθε φορά από ορισμένα φαγητά. Τηρώντας τις νηστείες, μαθαίνει να μην είναι «κοιλιόδουλος», να μην ασχολείται με το τί κάθε φορά θα φάει, αλλά «Θεόδουλος», να ποθεί να πλουτίζει σε χαρίσματα και αρετές.

Ο ΞΘ' (69ος) Κανών των Αγίων Αποστόλων ορίζει ότι πρέπει να νηστεύει οπωσδήποτε  κάθε πιστός, κληρικός ή λαϊκός, «εκτός ει μη δι' ασθένειαν σωματικήν εμποδίζοιτο».

Μην ξεχνάμε ότι η νηστεία δεν είναι σωματοκτόνος, δηλαδή δεν έχει σαν σκοπό να βλάψει το σώμα, αλλά είναι παθοκτόνος, δηλαδή μας βοηθάει στο να πολεμήσουμε τα πάθη μας. Την παραπάνω διάταξη βρίσκουν πολλοί Χριστιανοί ως πρόφαση, για ν' αποφύγουν τη νηστεία, προβάλλοντας στον Πνευματικό τους την α' ή την β' ασθένειά τους. Γι' αυτό το λόγο είναι πολύ σημαντικό να έχουμε Πνευματικό με διάκριση, ώστε να μας καθοδηγεί κατάλληλα σε κάθε περίπτωση.

Επίσης, υπάρχει και η εξής, παρεξηγημένη από πολλούς, Ιερή Παροιμία: «Ασθενής και ωδιπόρος αμαρτίαν ουκ έχει» και όχι «Ασθενής και οδοιπόρος αμαρτίαν ουκ έχει». Με απλούστερα λόγια: "Ο άρρωστος και η έγκυος γυναίκα (και όχι ο οδοιπόρος που ταξιδεύει) δεν αμαρτάνουν, εάν δεν νηστέψουν".

Η Εκκλησία, για να ρυθμισθεί καλά η ζωή των Χριστιανών και να μη γίνονται υπερβολές, καθόρισε τί πρέπει να τρώμε την κάθε ημέρα και εποχή. Έτσι έχουμε:

                                       Ημέρες νηστείας

Είναι η Τετάρτη και η Παρασκευή όλου του χρόνου. Νηστεία σημαίνει φαγητό χωρίς λάδι.

Την Παρασκευή νηστεύουμε, επειδή Παρασκευή εσταυρώθη ο Κύριος· σταυρώνουμε με την νηστεία μας τον κακό εαυτό μας, για να μας ελεήσει τους αναξίους, όπως ελέησε τον εσταυρωμένο ευγνώμονα ληστή.

Την Τετάρτη, για να ενθυμούμεθα ότι ένας από τους μαθητές Του ο Ιούδας, ο Ισκαριώτης Τον πρόδωσε ημέρα Τετάρτη και να συνειδητοποιούμε ότι κι εμείς είναι φυσικό να Τον προδώσουμε, αν δεν προσέχουμε και δεν αγωνιζόμαστε.

Όταν συμπέσει κάποια εορτή, τις ημέρες που έχομε αυστηρή νηστεία, γίνεται «κατάλυση», δηλαδή χαλάρωση της νηστείας. Αν είναι εορτή Αγίου, τρώμε λάδι, αν είναι εορτή της Παναγίας ή του Τιμίου Προδρόμου, τρώμε ψάρι.

Οι ημέρες Δευτέρα, Τρίτη, Πέμπτη, Σάββατο και Κυριακή είναι ημέρες καταλύσιμες, δηλαδή τρώμε όλες τις τροφές, εκτός αν διανύουμε περίοδο νηστείας.

Το Σάββατο και την Κυριακή δεν επιτρέπεται ποτέ να γίνει αυστηρή νηστεία, δηλαδή χωρίς λάδι. Όλο τον χρόνο ένα μόνο Σάββατο νηστεύουμε το λάδι, το Μεγάλο Σάββατο, επειδή την ημέρα αυτή ο Χριστός είναι σωματικά στον τάφο και η ψυχή Του έχει κατεβεί στον Άδη, να αναστήσει τον προπάτορα Αδάμ.          https://www.gerontas-dositheos.com/nisteia/

Δημήτριος Παναγόπουλος, Ιεροκήρυκας (1916 - 1982)